Ubezpieczenie na pierwsze ryzyko – na czym polega i kiedy może być korzystniejsze od ubezpieczenia na sumy stałe?

Przy ubezpieczaniu mieszkania, domu, wyposażenia firmy albo zapasów zwykle trzeba określić sumę ubezpieczenia. Nie zawsze jednak oblicza się ją na podstawie pełnej wartości całego majątku. W niektórych umowach stosowany jest system ubezpieczenia na pierwsze ryzyko, w którym punktem odniesienia jest przewidywana maksymalna szkoda mogąca powstać w wyniku jednego zdarzenia.

Brzmi to podobnie do zwykłego obniżenia sumy ubezpieczenia, ale różnica jest zasadnicza. W systemie sum stałych zbyt niska suma może oznaczać niedoubezpieczenie. Przy pierwszym ryzyku niższa suma jest natomiast świadomie przyjętym limitem odpowiedzialności, ustalonym bez konieczności odzwierciedlania pełnej wartości całego mienia. Nie oznacza to jednak, że rozwiązanie zawsze będzie tańsze, dostępne dla każdego rodzaju majątku albo korzystne w każdej sytuacji.

Na czym polega ubezpieczenie na pierwsze ryzyko?

W ubezpieczeniu na pierwsze ryzyko suma ubezpieczenia odpowiada przewidywanej wysokości największej szkody, jaka może powstać wskutek jednego zdarzenia objętego ochroną. Nie musi być więc równa wartości wszystkich rzeczy znajdujących się w danym miejscu.

Można to zobrazować na przykładzie przedsiębiorcy posiadającego w kilku odpowiednio oddzielonych pomieszczeniach wyposażenie i zapasy o znacznej łącznej wartości. Jeżeli ocena ryzyka wskazuje, że jedno zdarzenie kradzieżowe nie powinno doprowadzić do utraty całego majątku, suma ubezpieczenia może zostać określona na poziomie odpowiadającym przewidywanej maksymalnej stracie. Ubezpieczyciel odpowiada wtedy za szkodę do uzgodnionego limitu, nawet jeśli całkowita wartość wszystkich rzeczy jest znacznie wyższa.

Podobny system bywa stosowany przy ubezpieczeniu gotówki, mienia pracowników, nakładów inwestycyjnych, szyb, elementów szklanych, mienia od kradzieży albo kosztów dodatkowych. Zakres zależy jednak od produktu. To ubezpieczyciel określa w ogólnych warunkach ubezpieczenia, które kategorie mienia i ryzyka mogą zostać objęte ochroną na pierwsze ryzyko.

Czym różni się system sum stałych?

W systemie sum stałych suma ubezpieczenia powinna odpowiadać całkowitej wartości zgłaszanego mienia. Jeżeli ubezpieczany jest budynek, maszyna, wyposażenie zakładu albo cały zapas towarów, trzeba określić wartość całego przedmiotu lub całej kategorii majątku.

W zależności od warunków umowy może to być wartość odtworzeniowa, rzeczywista, księgowa brutto albo inna wartość zdefiniowana przez ubezpieczyciela. Nie wystarczy więc wpisać dowolnej kwoty. Sposób wyceny powinien odpowiadać zasadom przewidzianym w polisie i OWU.

Jeżeli majątek warty 500 tysięcy złotych zostanie w systemie sum stałych ubezpieczony jedynie na 250 tysięcy złotych, może dojść do niedoubezpieczenia. W niektórych umowach działa wtedy zasada proporcji. Ubezpieczyciel może pomniejszyć odszkodowanie w takim stosunku, w jakim zadeklarowana suma pozostaje do rzeczywistej wartości mienia.

Skutek może być dotkliwy również przy szkodzie częściowej. Jeżeli zadeklarowano tylko połowę prawidłowej wartości majątku, odszkodowanie za częściowe zniszczenie również może zostać odpowiednio zmniejszone, nawet gdy sama szkoda nie przekracza sumy ubezpieczenia. Dokładny sposób obliczania świadczenia zależy jednak od konkretnej umowy. Nie każde OWU przewiduje proporcjonalne pomniejszenie w identycznych okolicznościach.

Pierwsze ryzyko nie jest zwykłym niedoubezpieczeniem

Przy pierwszym ryzyku ubezpieczyciel wie, że całkowita wartość majątku może być wyższa niż suma wpisana w polisie. Strony świadomie przyjmują, że odpowiedzialność będzie ograniczona do maksymalnej przewidywanej szkody powstałej w wyniku jednego zdarzenia.

Jeżeli prawidłowo ustalony limit wynosi 100 tysięcy złotych, a objęta ochroną szkoda wyniesie 60 tysięcy złotych, odszkodowanie może odpowiadać całej ustalonej stracie, z uwzględnieniem udziału własnego, franszyzy i innych postanowień umowy. Sam fakt, że pełna wartość całego majątku jest znacznie wyższa, nie powinien automatycznie prowadzić do zastosowania proporcji właściwej dla niedoubezpieczenia.

Jeżeli jednak szkoda wyniesie 150 tysięcy złotych, a limit pierwszego ryzyka został ustalony na 100 tysięcy złotych, nadwyżka ponad ten limit pozostanie po stronie ubezpieczonego. Pierwsze ryzyko nie gwarantuje więc pokrycia każdej straty. Chroni tylko do zadeklarowanej kwoty.

Kiedy pierwsze ryzyko może być korzystniejsze?

Rozwiązanie może mieć sens wtedy, gdy wystąpienie szkody obejmującej cały majątek jest mało prawdopodobne, a możliwą maksymalną stratę da się rozsądnie oszacować. Dotyczy to zwłaszcza ryzyk, które z natury rzeczy nie muszą prowadzić do całkowitego zniszczenia lub utraty wszystkich ubezpieczonych przedmiotów.

Przykładem może być kradzież z włamaniem. Nawet jeśli wyposażenie i towary mają wysoką łączną wartość, fizyczne wyniesienie wszystkiego podczas jednego włamania może być mało realne. Znaczenie mają sposób przechowywania mienia, zabezpieczenia przeciwkradzieżowe, podział budynku, czas potrzebny na dokonanie kradzieży oraz rodzaj przedmiotów.

Pierwsze ryzyko bywa użyteczne również wtedy, gdy wartość mienia często się zmienia albo jego dokładne zinwentaryzowanie byłoby nieproporcjonalnie trudne. Zamiast stale ustalać pełną wartość wszystkich drobnych składników, można przyjąć limit odpowiadający maksymalnej stracie możliwej przy jednym zdarzeniu. Takie rozwiązanie musi jednak wynikać z warunków oferowanych przez ubezpieczyciela, a nie wyłącznie z decyzji klienta.

Potencjalną korzyścią może być niższa składka niż przy ubezpieczeniu całego majątku na pełną wartość. Nie jest to jednak automatyczna zasada. Na cenę wpływają również rodzaj ryzyka, zabezpieczenia, lokalizacja, historia szkód, wysokość udziału własnego oraz zakres ochrony. Dwie polisy z taką samą sumą pierwszego ryzyka mogą kosztować zupełnie inaczej.

Jak ustalić odpowiednią sumę?

Największym problemem jest prawidłowe oszacowanie maksymalnej możliwej szkody. Zbyt wysoki limit może niepotrzebnie zwiększyć składkę. Zbyt niski sprawi natomiast, że po poważnym zdarzeniu część straty nie zostanie pokryta.

Nie powinno się zakładać, że skoro dotychczas nie doszło do dużej szkody, to podobne zdarzenie nie wystąpi w przyszłości. Trzeba przeanalizować realny przebieg potencjalnego wypadku. Przy pożarze znaczenie ma możliwość rozprzestrzenienia się ognia i dymu. Przy kradzieży trzeba uwzględnić dostęp do pomieszczeń, rodzaj zabezpieczeń, wartość najłatwiejszego do wyniesienia mienia i prawdopodobny czas działania sprawców.

W przedsiębiorstwie przydatna może być analiza przygotowana z udziałem brokera, rzeczoznawcy albo specjalisty ubezpieczyciela. Przy prostszych polisach mieszkaniowych trzeba natomiast dokładnie przeczytać sposób ustalania limitów. Ubezpieczyciel może narzucać określony procent sumy głównej albo maksymalną kwotę dla biżuterii, gotówki, sprzętu elektronicznego, rzeczy przechowywanych w piwnicy czy mienia używanego do działalności gospodarczej.

Czy suma zmniejsza się po wypłacie odszkodowania?

To jeden z najczęściej pomijanych elementów. W wielu ubezpieczeniach na pierwsze ryzyko suma ubezpieczenia jest pomniejszana o wypłacone odszkodowanie. Jeżeli początkowy limit wynosił 100 tysięcy złotych, a ubezpieczyciel wypłacił 40 tysięcy złotych, do końca okresu ochrony może pozostać tylko 60 tysięcy złotych.

Czasami możliwe jest odtworzenie pierwotnej sumy po dopłaceniu dodatkowej składki. Nie następuje to jednak automatycznie. Po szkodzie trzeba sprawdzić, czy polisa przewiduje konsumpcję sumy, ile ochrony pozostało oraz czy można uzupełnić limit.

Niektóre produkty stosują inne rozwiązania. Limit może obowiązywać dla każdego zdarzenia, dla całego rocznego okresu ubezpieczenia albo osobno dla poszczególnych rodzajów mienia. Dlatego sama informacja „ubezpieczenie na pierwsze ryzyko” nie wystarcza do oceny zakresu ochrony.

Na co uważać przed zawarciem umowy?

Pierwsze ryzyko może sprawiać wrażenie prostego sposobu na obniżenie składki, ale źle dobrany limit prowadzi do pozostawienia znacznej części majątku bez realnej ochrony. Trzeba sprawdzić nie tylko główną sumę ubezpieczenia, lecz także limity szczegółowe, udział własny, franszyzy oraz zasady ustalania odszkodowania.

Szczególnej uwagi wymagają polisy, w których część mienia jest ubezpieczona na sumy stałe, a część na pierwsze ryzyko. Budynek może być objęty ochroną według pełnej wartości odtworzeniowej, natomiast gotówka, biżuteria, szyby lub mienie poza miejscem ubezpieczenia tylko do odrębnego limitu. Jedna polisa może więc łączyć oba systemy.

Trzeba również upewnić się, czy limit dotyczy pojedynczego zdarzenia, wszystkich szkód w okresie ubezpieczenia czy konkretnej lokalizacji. W firmie posiadającej kilka oddziałów znaczenie ma także to, czy suma została ustalona łącznie, czy oddzielnie dla każdego miejsca.

Nie zawsze można wybrać dowolny system

Klient nie ma pełnej swobody w decydowaniu, że każde mienie zostanie ubezpieczone na pierwsze ryzyko. Ubezpieczyciele określają, które składniki mogą zostać objęte takim systemem. Budynki, lokale, maszyny albo środki trwałe często ubezpiecza się na sumy stałe, natomiast pierwsze ryzyko stosuje się do wybranych kategorii mienia lub dodatkowych ryzyk.

Dlatego porównywanie ofert wyłącznie na podstawie składki jest mylące. Tańsza polisa może przewidywać niższy limit, jego pomniejszanie po każdej wypłacie albo liczne limity wewnętrzne. Droższa może natomiast zapewniać szerszy zakres, możliwość odtworzenia sumy lub brak stosowania zasady proporcji w określonych sytuacjach.

Ubezpieczenie na pierwsze ryzyko jest korzystne przede wszystkim wtedy, gdy maksymalną stratę można wiarygodnie oszacować, a przyjęty limit rzeczywiście wystarczy do pokrycia szkody powstałej podczas jednego zdarzenia. Nie jest sposobem na dowolne zaniżenie sumy ubezpieczenia. Dobrze zastosowane pozwala dopasować ochronę do realnego ryzyka. Źle policzone może ujawnić swoje ograniczenia dopiero po szkodzie, gdy na zmianę limitu będzie już za późno.

Źródła

https://www.pzu.pl/_fileserver/item/1549134 – ogólne warunki ubezpieczenia zawierające definicje ubezpieczenia na pierwsze ryzyko, na sumy stałe i na sumy zmienne.

https://www.pzu.pl/_fileserver/item/1513505 – ogólne warunki ubezpieczenia opisujące ustalanie sumy na podstawie maksymalnej możliwej straty oraz pomniejszanie limitu o wypłacone odszkodowania.

https://www.allianz.pl/content/dam/onemarketing/cee/azpl/dokumenty/allianz/dla-firm/korporacyjne/ubezpieczenie-od-ognia-i-innych-zdarzen/OWU_mienia_od_ognia_i_innych_zdarzen_losowych_1_2022.pdf – ogólne warunki ubezpieczenia mienia wyjaśniające różnicę między systemem pierwszego ryzyka a systemem sum stałych.

https://www.uniqa.pl/dokumenty/1715_OWU_Ubezpieczenie_mieszkaniowe_Twoje_miejsce.pdf – ogólne warunki ubezpieczenia mieszkaniowego opisujące ustalanie sumy na pierwsze ryzyko oraz szczegółowe limity odpowiedzialności.